ZENGEZUR'UN TARİHİ VE JEOSTRATEJİK DÖNÜŞÜMÜ

AVİM'in Notu: 15 Haziran 2026 tarihinde ABD'de faaliyet gösteren militan bir Ermeni diasporası yayın organında "Armenian Historical Heritage of Material and Spiritual Culture of Nakhijevan" başlıklı kitabın tahlili yayınlamıştır. Bu konuda farklı bir görüşü araştırma makalesi ile bilgilerinize sunuyoruz. 

Tarihsel olarak Azerbaycan’a ait olan Zengezur bölgesi, Türk dünyasının bütünlüğünün 1920 yılında kasten koparıldığı, Güney Kafkasya’da jeopolitik bir düğüm noktasını temsil etmektedir. Bu tarihsel bölge Gafan, Görüş, Karakilsa (Sisyan), Meğri, Zengilan, Gubadlı ve Laçın ilçelerini kapsamaktadır. Bu makale, Zengezur’un dönüşümünü üç ana dinamiğe odaklanarak kapsamlı bir şekilde analiz etmektedir: Andranik ve Njde gibi Daşnak güçleri tarafından yürütülen ve dramatik bir demografik kaymaya (yüzde 53 Müslümandan yüzde 10.2’ye düşüş) yol açan Türk-Müslüman nüfusa yönelik sistematik etnik temizlik (1897–1922); Bolşevik rejiminin, Türkiye-Azerbaycan bağlantısını kalıcı olarak engellemek amacıyla Lord Curzon Projesi ile devreye soktuğu jeopolitik parçalanma; ve güncel stratejik bir hedef olan Trans-Ermenistan Uluslararası Transit ve Ticaret Yolu Projesi (TRIPP), yani Zengezur Koridoru vizyonunun hayata geçirilmesi. Koridorun hayata geçirilmesi, uzun yıllar ablukada kalan Nahçıvan için hayati bir ekonomik canlanma anlamına gelmektedir. Hukuki dayanağını 2020 Karabağ Beyanatı’nın 9. Maddesinden alan TRIPP vizyonu, başlangıçta Rusya FSB’sinin denetiminde iken, daha sonra 2025 ABD-Azerbaycan-Ermenistan Memorandumu (“Trump Yolu”) ile çok taraflı bir mekanizmaya dönüşmüştür. 99 yıllık ABD katılımını ve uluslararası şirket kontrolünü içeren bu çok kutuplu denetim yapısı, tek bir gücün hegemonyasına karşı kritik bir denge unsuru olarak ele alınmakta ve Orta Koridorile Türk Devletleri’nin bölgesel entegrasyonu için hayati öneme sahip engelsiz transit güzergâhın güvence altına alınmasını hedeflemektedir. Bu koridorun açılmasının sadece Azerbaycan veya Ermenistan meselesi olmadığı, uluslararası bir öneme sahip olduğu Azerbaycan kamuoyunda yaygın bir görüştür (Panahgizi 7). Güçlü Azerbaycan'ın, güçlü bir bölge anlamına geldiği ve Azerbaycan'ın liderliğinde bölgesel istikrarın sağlanacağı belirtilmektedir (Bayramov, Güçlü Azerbaycan 1-2). Azerbaycan'ın Karabağ ve Doğu Zengezur'u yeniden canlandırma misyonu, büyük ölçekli altyapı projeleri yürütme kapasitesini göstermektedir (Bayramov, Azerbaycan, Karabağ'ın 1-2). Azerbaycan'ın tüm stratejik hedeflerini gerçekleştirebilecek kapasitede olduğu Azerbaycanlı uzmanlarca da dile getirilmektedir (Mamadov 10).