YENİ MAKALE DUYURUSU: SARIKAMIŞ’TAN 1915’E: BİR “GÜNAH KEÇİSİ” ANLATISININ SORGULAMASI: DR. ERMAN ŞAHİN’İN “THE SARIKAMIŞ CAMPAIGN, ENVER PASHA AND ARMENIANS” BAŞLIKLI MAKALESİNİN DEĞERLENDİRMESİ
PDF İndir :
Dr. Erman Şahin’in Middle Eastern Studies dergisinde yayımlanan “The Sarıkamış Campaign, Enver Pasha and Armenians” başlıklı makalesi, Birinci Dünya Savaşı’nın Doğu Cephesi’nde yaşanan Sarıkamış Harekâtı’nın 1915 olaylarıyla ilişkilendirilme biçimine dair literatürde yerleşmiş bir anlatıyı belgelerle sorgulamaktadır. Makale, Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa’nın ve İttihat ve Terakki yönetiminin Sarıkamış yenilgisinin sorumluluğunu Ermenilere yüklediği, bunun da 1915’teki tedbirlerin gerekçesini oluşturduğu yönündeki yaygın tezi ele almakta; söz konusu tezin birincil kaynaklarca desteklenmediğini ortaya koymaktadır.
Literatürde sıkça tekrarlanan bu “günah keçisi” anlatısı, ilk olarak Karekin Pastırmacıyan’ın savaş sonrası propaganda amaçlı yazdığı “Why Armenia Should be Free” başlıklı kitabında somutlaşmıştır. Pastırmacıyan, Arşak Kavafian (Keri) komutasındaki Ermeni gönüllü taburunun Bardız Geçidi’nde Osmanlı ilerleyişini yirmi dört saat geciktirdiğini ve böylece Rus ordusunu kurtardığını ileri sürmüş; Enver Paşa’nın İstanbul’a döner dönmez bu “hizmeti” açıkça ilan ederek yenilgiyi Ermenilere bağladığını iddia etmiştir. Herbert Adams Gibbons bu anlatıyı neredeyse aynı ifadelerle tekrarlamış, daha sonra Vahakn N. Dadrian, Şuhnaz Yılmaz, Donald Bloxham, Ronald Grigor Suny, Fatma Müge Göçek ve diğer birçok araştırmacı da benzer iddiaları kaynak göstermeksizin veya yalnızca Pastırmacıyan ve Gibbons gibi ikincil propaganda metinlerine dayanarak ileri sürmüştür. Dr. Şahin, bu konsensüsün görünürdeki yaygınlığına karşın Enver Paşa’ya ait, yenilgiyi Ermenilere atfeden tek bir doğrudan ifadenin bulunmadığını ortaya koymaktadır.
Makale, Osmanlı, Rus ve Ermeni kaynaklarını karşılaştırmalı olarak kullanarak harekâtın seyrini yeniden inşa etmektedir. Resmî Türk Genelkurmay belgeleri (Fahri Belen ile Hakkı Altınbilek ve Naci Kır’ın eserleri), Rus generallerinin yazdığı askeri tarih eserleri ile raporları ve Taşnaksütyun lideri Simon Vratsian’ın 9 Ocak 1915 tarihli iç yazışması aynı tabloyu vermektedir: 4. Ermeni Gönüllü Taburu, 22 Aralık’ta Narman civarında Osmanlı 31. Tümeni’yle karşılaşmış, etkili bir geciktirme yapamadan dağılmış ve Kars’a çekilmiştir. Bardız Geçidi’nde Ermeni gönüllü birliği bulunmamış, Osmanlı birlikleri geçidi gecikmeksizin ele geçirmiştir. Pastırmacıyan’ın “600 şehit” ve “24 saatlik gecikme” iddiaları belgelerle çelişmektedir. Amerikalı askeri tarih uzmanı Edward J. Erickson’ın bu iddaların doğru olmadığı yönünde daha önce yapmış olduğu uyarılar bu noktada Dr. Şahin tarafından belgelerle pekiştirilmektedir.
Makalede bu anlatının iç tutarsızlığı da vurgulanmaktadır. Enver Paşa, cepheden dönmeden önce Sadrazam’a yenilginin tüm ayrıntılarının gizlenmesini istemiş; sıkı sansür uygulaması savaş sonuna kadar kamuoyunun Sarıkamış felaketinden haberdar olmasını engellemiştir. Hem Yenilgiyi hem gizlemek hem de aynı anda Ermenileri günah keçisi ilân etmek mantıken mümkün değildir. İttihat ve Terakki’nin yayın organı Tanin gazetesinde Sarıkamış sonrasından 21 Temmuz 1915’e kadar çıkan Ermenilerle ilgili on altı yazının yedisi olumlu veya övücü, dokuzu ise tarafsız niteliktedir; hiçbiri yenilgiyi Ermenilere bağlamamaktadır. Osmanlı basınının genelinde de benzer bir tutum gözlenmektedir. Harekât sırasında ve sonrasında Kafkas Cephesi ve Sarıkamış Harekatı’na dair çıkan 108 farklı gazete haberinin hiçbirinde Ermeniler aleyhine bir ifade bulunmamaktadır. Tam tersine, Osmanlı Devleti iç barışı ve huzuru sağlamak adına Osmanlı Ermenilerinin gönüllü birliklerine katılması, Sarıkamış öncesinde ve sonrasında işgal edilen bölgelerde Müslümanlara yapılan katliam ve benzeri şiddet eylemlerine dair bilgi ve haberleri sansürlemiştir. Resmi beyannameler ve gazeteler Ermenilere ilişkin olarak sadece birlik ve beraberlik mesajları vermiştir. Üstelik, bu tutum ilişkilerin kopma noktasına geldiği 1915 yazına kadar devam etmiştir. Bu veriler, hiçbir kaynak gösterilmeden Ermenilerin günah keçisi ilan edildiğini öne süren anlatıların temelde yanlış olduğunu ortaya koymaktadır. Haziran 1915’te Osmanlı hükümetini müttefiklere ve Ermenilere yönelik şikâyetlerinin yer aldığı ve birçok ajans tarafından yayınlanan resmi bir açıklama yayınlamıştır ve bu resmi beyanda Sarıkamış’a herhangi bir atıf bulunmamaktadır. Bu veriler, 1915 tedbirlerinin Sarıkamış yenilgisinin Ermenilere yüklenmesiyle tetiklendiği tezini zayıflatmaktadır.
Dr. Şahin’in çalışması, 1915 olaylarına dair uluslararası literatürde sıkça tekrarlanan “dönüm noktası” iddiasını birincil kaynaklar ışığında sınamakta; söz konusu iddianın savaş sonrası propaganda metinlerinden kaynaklandığını ve Osmanlı, Rus ile Ermeni belgelerince desteklenmediğini göstermektedir. Makale, Ermeni gönüllü birliklerinin Osmanlı yönetimi açısından asıl öneminin cephedeki taktik başarılarından ziyade firarlar, gerilla ve isyan faaliyetleri ve işgâl bölgelerindeki Müslüman nüfusa yönelik şiddetle ilişkili olduğunu da vurgulamaktadır. Böylece, 1915 tedbirlerinin Ermenileri günah keçisi ilan etme çabasından değil, ancak askerî ve güvenlik gerekçelerine dayandığını somut belgelere dayalı bir çerçevede sunmaktadır.
Bu çalışma, Sarıkamış Harekâtı’nın 1915 olaylarıyla nedensellik bağının abartılmasının tarihî gerçeklikle bağdaşmadığını ortaya koymakta; akademik tartışmanın birincil kaynaklara dönmesi gerektiğini hatırlatmaktadır. Objektif ve bilimsel bir çalışma olan Dr. Şahin’in kaleme aldığı makale, Türkiye’ye yönelik 1915 bağlamındaki asılsız suçlamaların dayandığı temel varsayımlardan birini belgelerle çürütmesi bakımından önemli bir katkı niteliğindedir.
Makalenin sonuç kısmında şu hususlar ifade edilmektedir:
“İtalyan filozof ve gökbilimci Giordano Bruno’nun yazdığı gibi “Birinin ceketinin ilk düğmesi yanlış iliklenmişse, geri kalan tüm düğmeler de eğri gidecektir.” Pastırmacıyan’ın kitapçığı ilk düğmeydi: muharebe hakkında temel düzeyde bilgi sahibi olan herhangi birinin fark edebileceği gibi açık bir ajandası olan ve maddi hatalarla dolu güvenilmez bir metinden öteye geçmiyordu. Buna rağmen pek çok akademisyen, onun bu kusurlu eserinden yola çıkarak ya da birbirlerinden alıntılar yaparak, Osmanlı liderlerinin gerçek beyanlarına dayanmayan, baştan aşağıya hatalı ve spekülatif argümanlar öne sürmüştür. Sarıkamış yenilgisi için Ermenilerin günah keçisi olarak kullandıklarına dair sıkça tekrarlanan iddianın hiçbir maddi temeli yoktur ve akademik literatürde artık daha fazla tekrar edilmeyi hak etmemektedir.”
Dr. Erman Şahin’in makalesi, Middle Eastern Studies dergisinde 1 Kasım 2026 tarihinde yayımlanmıştır. Makalenin tam metnine şu bağlantı üzerinden ulaşabilir: https://doi.org/10.1080/00263206.2026.2754161